بررسی اصلاح نباتات در پسته

تاريخچه :

 

پسته گياهي است كه از ديرباز در نقاط مختلف ايران مورد كشت و پرورش قرار میگرفته است. جنگل‍هاي وحشي و خودروي پسته در ناحيه شمال شرقي ايران ونواحي هم ‍مرزبا تركمنستان وافغانستان پيشينه اي باستاني دارد و تصورمي ‍رود كه درخت پسته حدود  4-3 هزار سال قبل درايران اهلي شده و مورد کشت وكار قرارگرفته است.
 اولين ارقام پسته در ايران حاصل پرورش واهلی كردن درختان پسته وحشي بوده است كه تعداد اين ارقام بسيارمحدود وشكل ظاهري آن با محصول پسته خودرو شباهت داشته است.كم‍كم بر اثرپیوند و جابجائي اين ارقام و توجه باغداران از نظر درشتي دانه هاي پسته تا حدودي تحول ايجاد شده و ارقام جديدي بوجود آمده است.

مشخصات گياه شناسي درخت پسته  

درخت پسته اهلي(Pistacia Vera L.) متعلق به تيره سماق (Anacardiaceae) است .گياهان اين تيره بصورت درخت يا درختچه هستند.
درخت پسته گياهي است دو پايه يعني گلهاي نر و ماده جدا از يکديگر و روي درخت مجزا قرار گرفته است.تعداد زيادتري گل مشاهده مي‌شود تا در خوشه ماده که فاصله از گلها يکديگر زياد است و به همين علت اين نوع گلها خوشه افشان تشکيل مي‌دهند.
گلهاي ماده داراي يک تخمدان و يک تخمچه هستند ولي کلاله منشعب و داراي سه شاخه است. خوشه هاي پسته به صورت جانبي بر روي شاخه يكساله می روید.برگ درخت پسته از 5 تا 7 برگچه تشکيل شده است. ريشه درخت محوري و عمودي است و تا عمق بيشتر از دو متر در داخل خاک فرو مي‌رود. تلقيح گلهاي ماده بوسيله باد انجام مي‌گيرد.

   

آب و هوای مطلوب پسته
درخت پسته به سرمای شدید زمستان و گرمای زیاد تابستان هر دو مقاوم است. درخت پسته با هوا و زمین مرطوب سازگاری ندارد. رطوبت زیاد در زمین باعث تولید بیماری صمغ و پوسیدگی یقه درخت می‌شود که به تدریج درخت را ضعیف و بالاخره خشک می‌کند. درخت پسته به کم آبی و خشکی مقاومت زیاد نشان می‌دهد بطوری که درختان کهن را می‌توان بدون آبیاری بر مدت خیلی طولانی (شادی چند ده سال) زنده نگاه داشت. 

خاک مطلوب پسته
بهترين خاکها براي کاشت درخت پسته خاکهاي ليموني سبک يعني شن و رس مي‌باشد. در اراضي سبک مصرف کود براي برداشت رضايت بخش است ولي در اراضي رسي سنگين که رطوبت را به مقدار زياد و براي مدتي طولاتي در خود نگاه مي‌دارد کاشت اين گياه نتيجه رضايت بخشي نمي‌دهد و مقدار محصول چندان قابل توجه نخواهد بود. درخت پسته تا اندازه‌اي تحمل شوري خاک را مي‌کند.

 

آفات وامراض کلیدی

بيماريهاي موجود در باغات پسته :

بيماري پوسيدگي طوقه يا گموز
خشكيدگي سرشاخه و شاخه ها
نماتدهاي مولد غده
كپك زدگي ميوه پسته

 آفات موجود در باغات پسته :

پسيل پسته يا شيره خشك
زنجره پسته يا شيره تر
سنهاي پسته
پروانه چوبخوار پسته
سوسك سرشاخه خوار پسته
كنه هاي اريوفيده

 

مهمترين ارقام پسته
مهمترين ارقام پسته در ايران عبارتند از :

1-اكبري
2-كله قوچي
3-احمد آقائي
4-اوحدي
5- بادامي زرند
6- ممتاز  خنجري دامغان
7-شاهپسند سفيد پسته نوق و قزويني

 

هدف از اصلاح پسته
هدف از اصلاح پسته تامین نیاز کارگاهایی صنعتی از یک طرف وتامین نظر فرد اصلاح کننده از طرف دیگر اعم از حال و آینده است وچون پیش بینی نیازهای آینده حائز اهمیت  و در عین حال مشکل است،یعنی نهالهائی که امروزه انتخاب و توزیع میشوند احتمالا امکان دارد تا10سال دیگر به عنوان کولتیوارهای تجاری مورد پسند قرار گیرند لذا اجرای طرح اصلاحی نیاز بیشتری به دانش مبانی ژنتیکی صفات گیاه مورد اصلاح صفات کمی و کیفی گیاهان تفاوتهای زیادی با هم دارند لذا،اهمیت و قابلیت توارث صفات آنها نیز باید در نظر گرفته شود.یکی از هدف های عمده  دانشگاه کالیفرنیا،تولید ژنوتیپ هائی است که قابلیت اصلاحی بیشتری در دوره های طولانی تر داشته باشند.ژنوتیپ های قوی (پایه ،پیوند)از این نظر مورد پسند اند که زمان باردهی را پس از پیوند بالا میبرند.   

 

اصلاح کولتیوار
هدف اصلی از اصلاح پیوندک عمدتاً بستگی به کیفیت و مشخصات مغز پسته دارد.اندازه پسته به همان اندازه که از نظر بازار پسندی مهم است.پسته  پر مغز وبیضی شکل،بهر حال بیشتر مورد پسند بازار است،مغز پسته های نا متقارن نامطلوب در نظر گرفته می شود.بخش عمده ای از مردم رنگ قرمز و صورتی را در پسته ترجیح می دهند حال آنکه عده دیگری بر این باورند که پسته سبز طعم بهتری دارند.در نتیجه اصلاح پسته از نظر طعم و مزه کار بسیار مشکلی است زیرا اتفاق نظردرباره اینکه بهترین مزه چیست وجود ندارد. 

 

اصلاح پایه
اصولاًپایه هائی که از منابع برتر بصورت (کلون)تولید شده باشند یکنواخت تر خواهند بود بطوریکه انتظار می رود صفات مورد نظر را شبیه پایه مادری خود ظاهر سازند.با آنکه فن تکثیر پایه های پسته از این طریق بخوبی توسعه یافته ست اما مشکلات تولید پایه از درختهای مادر غیر جوان احتمالاًاز کاربرد روشهای تجاری در این گونه تکثیر ها عوامل محدود کننده  هستند.با این وجود قابلیت کلون گیری از یک جنس خالص ممکن است جهت انتخاب انواع برتر در برنامه های آزمایشی حائز اهمیت باشد.این موضوع بویژه درباره بیماری های ریشه با جدا کردن نماتودها در مناطقی صادق است که اختلاف اقلیمی آنها اغلب زیاد بوده وعمل انتخاب را در سطح توده غیر عملی می سازند.پژمردگی ناشی از ورتیسیلیوم عموماًمشکل عمده ای برای پایه ها محسوب می شود.در پایه(انتیرگربما)مقاومت قابل ملاحضه ای نسبت به این بیماری شنا سایی شده است .لیکن درباره مشخص ساختن تفاوتهای بین گونه ای از لحاظ مقاومت،تحمل یا حساسیت این گونه به این بیماری بررسی خاص انجام شده  از دورگ بین گونه ای حاصل از تلاقی (اتلانتیکا و انتیگربما)رقمی مانند UCB-I تولید شده است که از نظر مقاومت و صفات دیگر هنوز نتیجه ای بدست نیامده است. بطور کلی پایه های اصلاح شده از نظر سال آوری،میزان درصد پسته های پوک یا دهن بسته  ویا مقدار عملکرد و زودرسی ارقام موثر خواهند بود.

 

آزمایش روی 4پایه مختلف پسته
در اين آزمايش دانهال هاي گونه هاي Pistacia. vera ، P. khinjuk، P. atlantica و P. terebinthus استفاده شده است. دانهال ها در گلداني كاشته شدند و ميزان رشد پايه ها در انتهاي فصل رشد اندازه گيري شد. پيوندك رقم Siirt و نر مناسب روي پايه هاي مختلف پيوند شدند.

بهترين رشد قطري تنه در پايه P. atlantica دیده شد.
كمترين رشد در پايه P. terebinthus ديده شد.
 ساير گونه ها در بين اين دو گروه قرار گرفتند.
 بهترين نتيجه رشد قطري واريته Siirt روي پايه P. terebinthus دیده شد.
 كمترين ميزان رشد رقم روي پايه P. vera ديده شد.
 بيشترين تعداد جوانه ميوه روي پايه P. terebinthus شمارش گرديد.
از طرف ديگر حداقل تعداد جوانه ميوه روي پايه هاي P. atlantica و P. vera شمارش گرديد.

بيشترين ميزان محصول در تركيب پايه و پيوندك
P. terebinthus و رقم Siirt بدست آمد.
 و بهترين سن شروع باردهي در پايه P. terebinthus بوجود آمد.
 بر اساس اطلاعات، رقم Siirt پيوند شده روي پايه P. terebinthus از نظر محصول دهي بهتر از ساير پايه ها بود.

 

تحليل موضوع و پيشنهادات:

در بين پايه هاي مورد بررسي سه پايه P. vera، P. khinjuk و P. atlantica در شرايط ايران از نظر ميزان رشد رويشي مورد بررسي قرار گرفته اند كه بر اساس نتايج موجود بيشترين رشد مربوط به پايه P. vera و كمترين آن مربوط به پايه P. khinjuk مي باشد و پايه P. atlantica در حد وسط اين دو پايه قرار گرفته است. در آزمايش حاضر بيشترين رشد قطري تنه مربوط به P. atlantica بوده است كه اختلاف نتايج، احتمالا مربوط به غيريكنواختي بذور گونه هاي موردنظر به دليل تفرق صفات مي باشد.

 

ساير فاكتورهاي مورد بررسي :
تعداد جوانه گل، ميزان محصول و كمترين سن باردهي روي پايه P. terebinthus گزارش شده است كه با توجه به عدم وجود اين پايه در ايرا ن و عدم انجام طرح تحقيقاتي در اين خصوص، احتمال افزايش رشد و محصول دهي بيشتر نسبت به پايه پسته كاريهاي ايران وجود دارد و تحقيق و مقايسه پايه فوق الاشاره را براي ارقام و شرايط پسته كاري كشورمان توصيه مي نمايد.

اصلاح ومقاومت در مقابل بیماری ها:
با آنکه پاره ای از بیماری های پسته را با ایجاد میزان مقاومت در ژنوتیپ های مختلف می توان اصلاح نمود مع ذالک هیچ گونه اطلاعاتی در مورد منابع مقاومت،تاثیر،یا مورثی بودن،و میزان تحمل گیاه در مقابل بیماریها هنوز در دست نیست.تنها ارزیابیهای مختصری از نظر آماری در مورد بیماری (آلترناریا)که یک عامل پرتوان ومسئله سازی در آلودگی برگ ومغز پسته است وهمچنین در مورد خسارت ناشی از (بوتری تیس ) در دست است.

آخرین بررسی های اصلاح پسته:
آخرین نمونه های پسته از ایران بنام پسته کرمان توسط وزارت کشاورزی آمریکا وارد وبه کمک دکتر Whitehouseو Joley
در ایستگاه چیکو کالیفرنیا زیر پوشش بررسی و انتخاب درآمده است.و امروزه اغلب کارهای اصلاحی جهت انتخاب کولتیوارهای جدید هنوز روی همین نمونه ها انجام میگیرد.